ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΡΧΗΣΤΡΩΤΙΚΗΣ – ΣΥΝΘΕΤΙΚΗΣ ΑΝΤΙΛΗΨΗΣ

Posted on Updated on

Από τον Χρήστο Πεχλιβάνη

Η διαδικασία της σύνθεσης και της ενορχήστρωσης σχεδόν πάντα κάνει τις δύο αυτές έννοιες να είναι αλληλένδετες, αφού όταν ενορχηστρώνεις παράλληλα συνθέτεις (δευτερεύουσες μελωδικές γραμμές, ρυθμικά σχήματα, επανεναρμονίσεις κλπ) ενώ όταν συνθέτεις, ασυναίσθητα σκέφτεσαι ταυτόχρονα και την ενορχήστρωση του κομματιού που συνθέτεις (τα όργανα, τα μέρη της φόρμας κλπ) Αυτό κάνει τους δύο αυτούς τομείς της μουσικής να είναι αδιαχώριστοι. Να διευκρινίσω ότι η έννοια της σύνθεσης είναι πιο διευρυμένη σε σχέση με την απλή σύνθεση τραγουδιού, δηλαδή τη μελοποίηση στίχων, αφού η σύνθεση περιλαμβάνει και την ενορχήστρωση. Γι’ αυτό, διαχωρίζουμε την έννοια του συνθέτη από αυτήν του τραγουδοποιού. Τα πιο κάτω στοιχεία πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη από κάποιον συνθέτη-ενορχηστρωτή, αλλά κατ’ επέκταση και από κάθε performer.

α) Ύφος (Style)

Το ύφος είναι ένα πολύ σημαντικό στοιχείο τόσο στην ενορχήστρωση όσο και στη σύνθεση, αλλά παράλληλα και στο performing. Πρέπει να γνωρίζουμε καλά το είδος της μουσικής που συνθέτουμε, ενορχηστρώνουμε ή παίζουμε. Κάθε style έχει τα δικά του χαρακτηριστικά στοιχεία, στο ρυθμό, στην αρμονία, στην άρθρωση, στον ήχο, στα όργανα που τοποθετούνται στην ενορχήστρωση, τη θεματολογία των στίχων κλπ.. Αυτά τα στοιχεία πρέπει να τα γνωρίζουμε άριστα και αυτό αποκτάται με τον καιρό από τα ακούσματα και την επαφή που έχουμε με το συγκεκριμένο αυτό είδος. Αν δεν τηρήσουμε αυτά τα χαρακτηριστικά στοιχεία, το ύφος δεν θα αποδοθεί σωστά και οι ακροατές του είδους αυτού δεν θα ικανοποιηθούν. Για παράδειγμα αν πάω να παίξω hard rock και το γεμίσω με πεντάφωνες, εξάφωνες jazzy συγχορδίες και το αποδώσω με σύνολο εγχόρδων, τότε παρόλο που για κάποιους θα είναι ενδιαφέρον ήχος, εντούτοις οι οπαδοί του hard rock θα «λυντσάρουν»και εμένα και τους υπόλοιπους μουσικούς για το «έγκλημα» που διαπράξαμε, και δεν θα έχουν άδικο, γιατί έχουν πληρώσει για να ακούσουν αυτό που τους αρέσει ενώ τους «πουλήσαμε» κάτι άλλο. Οπότε το να σεβόμαστε τον ήχο και τα χαρακτηριστικά του κάθε style είναι πολύ σημαντική ενορχηστρωτική γνώση! Βέβαια δεν είμαι εναντίον της μίξης ή παραλλαγής των styles, αντίθετα, είναι κάτι που απολαμβάνω να κάνω, αλλά ότι κάνουμε πρέπει να το κάνουμε με σεβασμό στο αρχικό στυλ και να φροντίζουμε να το υποστηρίζουμε με αξιοπρέπεια και να είμαστε ειλικρινείς προς τους δημιουργούς και τους θαυμαστές των ειδών πάνω στα οποία πειραματιζόμαστε!

β) Δομική μορφή (φόρμα) του κομματιού

Η δομική μορφή – φόρμα – αποτελεί την κορνίζα της κατασκευής μας, δηλαδή τα χρονικά περιθώρια μέσα στα οποία θα εξελιχθεί η δημιουργία μας. Μην ξεχνούμε ότι η μουσική εξαρτάται πάντα από τη διάσταση του χρόνου, οπότε χωρίς τον χρόνο απλά δεν υπάρχει μουσική! Αν ο χρόνος αφαιρεθεί από τη μουσική τότε θα μιλάμε για ζωγραφική και όχι για μουσική!

Έτσι, δομούμε τη μουσική μας κατασκευή σε μικρότερα χρονικά πλαίσια που θα αποτελέσουν αυτό που αποκαλούμε φόρμα. Η πιο συνηθισμένη φόρμα σύνθεσης είναι η διμερής φόρμα A-B (Verse – Chorus) που διευρύνεται σε Α-Α-Β-Α. Δεν αποκλείεται η φόρμα να είναι μόνο ένα μέρος Α και να επαναλαμβάνεται όπως αρκετά κομμάτια του Θάνου Μικρούτσικου («Το Καραντί», «Ο Γουίλλι», «Το μαχαίρι» κ.α) όπου εκεί για να αποφευχθεί η μονοτονία λαμβάνει ευθύνη η ενορχήστρωση αλλά και άλλες αρμονικές τεχνικές όπως οι μετατροπίες (κάθε στροφή να αλλάζει τονικότητα). Επίσης παρατηρείται και η φόρμα Α-Β-C (Verse –Pre-chorus – Chorus) και πιο σπάνια η φόρμα A-B-C-D.
Εκτός από τα βασικά μέρη του κομματιού μπορούν να λάβουν χώρα και άλλα μέρη που ίσως προσθέσει ο ενορχηστρωτής όπως:

– Εισαγωγή (Intro): Mπαίνει στην αρχή αλλά και πιθανόν στην αρχή κάθε επανάληψης της φόρμας,

– Γέφυρα (Bridge): Tοποθετείται μόνο μια φορά στη μέση ενός κομματιού πριν από την κορύφωση

– Solo: Aυτοσχεδιαστικό οργανικό μέρος που μπαίνει πριν από την κορύφωση. Δεν αποκλείεται επανάληψη.

– CODA: Eπιπρόσθετο καταληκτικό μέρος που μπαίνει μόνο στο τέλος.

– Ιντερλούδιο (Interlude): Παρόμοιο με την γέφυρα, μπορεί να αντικαταστήσει και την εισαγωγή κάποιες φορές. Εμφανίζεται μόνο μια φορά μέσα στη φόρμα.

(Σημ. Όλα τα μέρη της φόρμας συνδέονται άμεσα με τις αρμονικές συνδέσεις και τεχνικές και προδιαθέτουν τις Πτώσεις, θέματα τα οποία αναπτύχθηκαν στα προηγούμενα μαθήματα.)

γ) Το επίπεδο ικανοτήτων των μουσικών που θα εκτελέσουν το κομμάτι

Πολλές φορές όταν ενορχηστρώνουμε δεν λαμβάνουμε υπόψη το επίπεδο ικανοτήτων των μουσικών που πρόκειται να εκτελέσουν το κομμάτι, με αποτέλεσμα αυτό που γράφουμε να μην αποδίδεται ακριβώς όπως το είχαμε στο μυαλό μας. Είναι πολύ ωφέλιμο να γνωρίζουμε για ποιους γράφουμε και ενορχηστρώνουμε γιατί εκτός από τη μουσική μας, σεβόμαστε και τους μουσικούς τους ίδιους. Δεν τους υποτιμούμε αν κατά την ενορχήστρωση λάβουμε υπόψη τους περιορισμούς του επιπέδου τους.. Αντίθετα με αυτό τους υποστηρίζουμε, τους ενισχύουμε και τους δημιουργούμε τις συνθήκες για να εξωτερικεύσουν τους εαυτούς τους.

Επίσης καλό είναι να μην γράφουμε και να προσπαθούμε να παίζουμε στα όρια μας, αλλά να προσπαθούμε να γράφουμε και να παίζουμε αυτά που μπορούμε να παίζουμε με άνεση, ούτως ώστε επί σκηνής να μην χάνουμε την επικοινωνία με τους ακροατές μας.

δ) Ο χώρος που θα εκτελεστεί το κομμάτι/τια

Είναι επίσης βασικό να λαμβάνεται υπόψη ο συναυλιακός χώρος που πρόκειται να εκτελεστούν τα κομμάτια που ετοιμάζουμε. Το μέγεθος του χώρου, η χωρητικότητα, το σχήμα του, το ύψος, το υλικό που είναι κατασκευασμένο το κτίριο, καθώς επίσης και ο τεχνικός εξοπλισμός που διαθέτει το χώρος, παίζουν σημαντικό ρόλο στην σωστή απόδοση της ενορχήστρωσης. Για να γίνει πιο κατανοητό αυτό που λέω σχετικά με τη σχέση ενορχήστρωσης και χώρου , παίρνουμε ως παράδειγμα ένα μικρό χώρο ας πούμε 10×5 τ.μ. Σε αυτόν λοιπόν το χώρο δεν σηκώνει να πας με 10μελές ηλεκτρικό σχήμα που αρμόζει σε ένα μεγαλύτερο χώρο, αφού αποτέλεσμα αυτού θα είναι η ένταση που θα δημιουργείται από το παίξιμο των δέκα μουσικών θα παραμορφώνει θέλοντας και μη τον ήχο από τις αντανακλάσεις που θα προκαλούνται από το μικρό σχήμα του χώρου. Η κατάσταση αυτή θα επηρεάσει την επαφή μουσικών και κοινού και κανένας δεν θα περάσει ευχάριστα..

Αρκετές φορές οι χώροι που προσφέρουν ζωντανή μουσική δεν είναι ούτε λειτουργικοί αλλά ούτε και κατάλληλοι για να υποστηρίξουν όλα τα είδη μουσικής. Δεν είναι λίγες οι φορές που η κακή ηχητική ενός χώρου ή ο πεπαλαιωμένος τεχνικός εξοπλισμός του, κατάστρεψε εκπληκτικές ενορχηστρώσεις. Φυσικά, αυτά πολλές φορές τα θεωρούμε πολυτέλεια, αλλά κατά την άποψή μου προέχουν της μουσικής δημιουργίας επειδή είναι ικανά να επηρεάσουν σε μεγάλο βαθμό την ψυχολογία των μουσικών αλλά και του ακροατηρίου. Άλλωστε μια καλή συναυλία στηρίζεται στην καλή επικοινωνία μπάντας και ακροατών.

ε) Οι δικές μας ανάγκες και προθέσεις

Όταν γράφουμε, ενορχηστρώνουμε ή παίζουμε μουσική είναι σημαντικό να έχουμε κάτι να πούμε μέσα από αυτό που δημιουργούμε. Δεν είναι καλό ως καλλιτέχνες να κάνουμε κάτι απλά για να επιδείχνουμε τις ικανότητές μας ή για να βγάζουμε μόνο λεφτά. Ο σκοπός της μουσικής και της τέχνης γενικότερα είναι να βγάζουμε προς τα έξω συναισθήματα, ιδέες, απόψεις με σκοπό να επηρεάσουμε θετικά τους ακροατές μας. Η μουσική δεν είναι παρά το μέσο που επιλέξαμε για να το κάνουμε αυτό και το όργανο μας δεν είναι τίποτα άλλο από το είδος αυτού του μέσου.

Μέσα από τη ζωή δημιουργούμε πνευματικές ανάγκες που θέλουν να εκφραστούν και μέσα από τις ανάγκες αυτές γεννιέται η μουσική. Αν δεν έχουμε ανάγκες έκφρασης δεν δημιουργούμε μουσική.

Οι ανάγκες έκφρασης πηγάζουν από την ίδια μας τη ζωή. Η μουσική δεν δημιουργεί μουσική. Η ζωή είναι που δημιουργεί τη μουσική, αυτή μας δίνει τα ερεθίσματα τα οποία μετατρέπονται σε νότες, ρυθμό κλπ.. Οφείλουμε λοιπόν πριν δημιουργήσουμε μουσική να μάθουμε περισσότερα για τη ζωή, να την αισθανθούμε, να την καταλάβουμε για να μπορέσουμε ακολούθως να την μεταφράσουμε σε μουσική αλλιώς αυτό που θα δημιουργούμε δεν θα είναι μουσική αλλά μουσικά προϊόντα για τα ράφια των σουπερμάρκετ. Η ζωή έχει μέσα της ομορφιά. Αυτό πρέπει να είναι το κλειδί και το κίνητρο για την αφύπνιση του καλλιτέχνη που βρίσκεται μέσα μας!!

ΟΙ ΕΠΤΑ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ *

Posted on Updated on

Θα κάνουμε μια εισαγωγή στο θέμα μας με μια παρατήρηση: Για να ζήσει κάτι θα πρέπει πρώτα να έχει γεννηθεί. Έτσι, για να γίνει κάποιος μουσικός θα πρέπει πρώτα να έχει «γεννηθεί», δηλαδή να δημιουργηθεί. Η «γέννηση» όμως ενός μουσικού δεν πραγματοποιείται σε μερικές ώρες, μέρες ή μήνες αλλά είναι ατέλειωτη. Ο μουσικός πάντοτε βρίσκεται σε μια πρόοδο χωρίς τέλος, όπως βέβαια συμβαίνει σε πολλές διαδικασίες της φύσης. Για παράδειγμα, εμείς δεν γεννηθήκαμε με το σώμα που έχουμε σήμερα και όπως γνωρίζουμε σε δέκα χρόνια θα έχουμε διαφορετικό σώμα από το σημερινό.

Ο μουσικός πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι ποτέ δεν θα σταματήσει να μαθαίνει, άρα θα είναι πάντοτε μαθητής. Όποιος ασχολείται με τη μουσική πρέπει και να αποδέχεται ότι η μουσική είναι ατέλειωτη, άπειρη. Όσα πτυχία και αν πάρει κάποιος δεν θα γνωρίσει ποτέ όλη τη μουσική. Το φάσμα της μουσικής που θα καλύψει κατά τη διάρκεια της ζωής του, δεν είναι τίποτα άλλο από μερικά κομμάτια ενός τεράστιου «παζλ» που ονομάζεται Μουσική Τέχνη.

ΑΡΧΗ 1η : Ο ΜΟΥΣΙΚΟΣ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΟΤΙΝΟΣ ΜΑΘΗΤΗΣ

Ο μουσικός πρέπει να μελετά και να εξασκείται καθημερινά. Η μελέτη είναι το διαβατήριο και το μέσο ταυτόχρονα για να εισέλθουμε στον κόσμο της μουσικής. Δεν μελετάμε μόνο για να μην πάμε αδιάβαστοι στο μάθημα, αλλά μελετάμε για χάρη της μουσικής. Πρέπει να καταφέρνουμε να κάνουμε τη μελέτη ευχάριστη, μια περιπέτεια στο άγνωστο και να της δίνουμε ξεχωριστή σημασία. Πρέπει να καθόμαστε να μελετούμε με θετικότητα, όρεξη, ζωντάνια και προπάντον με σοβαρότητα. Η μελέτη είναι μια πρόκληση. Οι στιγμές αυτές είναι κατά κάποιο τρόπο
«ιερές» διότι εκεί γνωρίζουμε τον εαυτό μας. Ανακαλύπτουμε τις
αδυναμίες μας αλλά και τις δυνατότητές μας, αντιμετωπίζουμε τους
φόβους και τις ανασφάλειες μας , ενώ παράλληλα γεννούμε ιδέες, όνειρα
και ελπίδες για το μέλλον. Η μελέτη και η εξάσκηση στη μουσική είναι μια
μικρογραφία της ίδιας της ζωής.

ΑΡΧΗ 2η : Η ΜΕΛΕΤΗ ΜΑΣ ΜΑΘΑΙΝΕΙ ΠΩΣ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΥΜΕ
ΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΤΗ ΖΩΗ

Αν μας δινόταν η ευκαιρία να ταξιδέψουμε στο χρόνο θα την χάναμε; Ο μουσικός – μαθητής παίζοντας το μουσικό του όργανο γνωρίζει τη μουσική που γράφτηκε από κάποιον άλλο άνθρωπο πριν από 5, 10, 100 ή 200 χρόνια. Η μελέτη μας έτσι μετατρέπεται σε ένα ταξίδι στο χρόνο, μια αναδρομή στο παρελθόν και γνωριμία με το συνθέτη. Παίζοντας για παράδειγμα ένα κομμάτι του Bach ή του Beethoven, έχουμε την τιμή εκείνη τη στιγμή να κάνουμε μάθημα με τον ίδιο το συνθέτη!

Αργότερα όταν ασχοληθούμε με τη σύνθεση είναι σαν να ταξιδεύουμε
στο μέλλον, διότι κάθε κομμάτι που συνθέτουμε θα μείνει για πάντα και θα
παίζεται από άλλους μουσικούς – μαθητές μετά και από 500 ίσως
χρόνια. Έτσι η μουσική γίνεται ένα ταξίδι στο χρόνο. Παίζοντας ένα
κομμάτι κάποιου συνθέτη μεταβαίνουμε στο παρελθόν, συνθέτουμε εμείς
ένα κομμάτι μεταφερόμαστε στο μέλλον. Αυτή είναι η μαγεία της μουσικής
και η άπειρη διάστασή της!

ΑΡΧΗ 3η : Ο ΜΟΥΣΙΚΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑΣ ΤΑΞΙΔΙΩΤΗΣ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ

Με τη βαθιά επαφή μας με τη μουσική, θα αρχίσουν σιγά – σιγά να διαλύονται πολλές αυταπάτες που ίσως έχουμε για τη μουσική. Μια από αυτές ίσως και η πιο σημαντική, είναι ότι νομίζουμε πως το να πάρουμε το πτυχίο στο μουσικό μας όργανο, θα μπορούμε να παίζουμε τα πάντα και μάλιστα με μεγάλη άνεση. Όχι ένα πτυχίο, αλλά δέκα πτυχία να πάρουμε δεν μας κάνουν τέλειους μουσικούς. Το μόνο πράγμα που πετυχαίνουν είναι απλά να μας δίνουν κι΄ άλλα εφόδια για να συνεχίσουμε το μουσικό μας ταξίδι. Δεν σημαίνουν τίποτα παραπάνω εκτός και αν θέλουμε τα πτυχία για να τα επιδεικνύουμε ως «παράσημα για τα ηρωϊκά μας κατορθώματα». Αν τα θέλουμε μόνο και μόνο για σκοπούς επίδειξης δεν μας αξίζει να είμαστε μουσικοί. Δεν πρέπει να αρκούμαστε σε εξετάσεις και πτυχία αλλά να ψάχνουμε τη μουσική ασταμάτητα. Οι δάσκαλοί μας θα είναι αμέτρητοι σε αυτό το ταξίδι, τόσο έμψυχοι όσο και άψυχοι, αρκεί να έχουμε τα μάτια και τ’ αυτιά μας ορθάνοικτα.

ΑΡΧΗ 4η : ΤΑ ΠΤΥΧΙΑ ΚΑΙ ΚΑΘΕ ΕΙΔΟΥΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΑ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΑΧΑ ΕΦΟΔΙΑ ΓΙΑ ΝΑ ΣΥΝΕΧΙΣΟΥΜΕ ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ

Δύο από τους μεγαλύτερους φόβους που έχουν συνήθως οι μαθητές, είναι ο φόβος για τα λάθη και ο φόβος της αποτυχίας στις εξετάσεις ή σε κάποια ζωντανή εμφάνιση. Ε λοιπόν ούτε το ένα υπάρχει ούτε το άλλο. Δεν υπάρχουν ούτε λάθη ούτε αποτυχίες. Τα λάθη είναι «ατυχήματα» της στιγμής και είναι αναπόφευκτα και η αποτυχία δεν είναι παρά ένα ακόμη αποτέλεσμα. Και τα δύο είναι πολύ καλοί «δάσκαλοι», από τους άψυχους που αναφέραμε προηγουμένως. Από τα λάθη και τις αποτυχίες μας έχουμε να μάθουμε πάρα πολλά. Τα λάθη συνήθως προκύπτουν από το έντονο άγχος, την ανεπαρκή μελέτη ή την έλλειψη συγκέντρωσης, πράγματα τα οποία αντιμετωπίζονται εύκολα και αποτελεσματικά με τη σωστή μεθοδική εργασία. Πολλές φορές συμβαίνει επίσης να αποτύχουμε σε εξετάσεις ή συναυλίες, λόγω κάποιου σοβαρού προβλήματος υγείας ή δυσάρεστου συμβάντος. Αυτό δεν πρέπει να το θεωρήσουμε απογοητευτικό και δεν πρέπει να επηρεάσει τη μετέπειτα πρόοδο μας.

Πρέπει να είμαστε πάντα γεμάτοι αυτοπεποίθηση, σιγουριά και έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε το κάθε τι που μας παρουσιάζεται, γιατί ένας μουσικός σίγουρα στην πορεία του θα συναντήσει και επιτυχίες αλλά και αποτυχίες. Να είμαστε προετοιμασμένοι λοιπόν να διδακτούμε από όλες μας τις εμπειρίες.

ΑΡΧΗ 5η : ΤΑ ΛΑΘΗ ΕΙΝΑΙ ΑΝΑΠΟΦΕΥΚΤΑ, ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΕΞΑΛΕΙΦΤΟΥΝ ΠΑΡΑ ΜΟΝΟ ΝΑ ΜΕΙΩΘΟΥΝ. Η ΑΠΟΤΥΧΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΑΡΑ ΜΟΝΟ ΕΝΑ ΑΚΟΜΗ
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ. ΤΑ ΛΑΘΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΠΟΤΥΧΙΕΣ ΕΧΟΥΝ ΝΑ ΜΑΣ ΔΙΔΑΞΟΥΝ ΠΟΛΛΑ.

Πολύ βασικό στοιχείο στην πρόοδο του μουσικού είναι η ανάπτυξη θετικών εικόνων και σκέψεων στο μυαλό του που βοηθούν προοδευτικά στην υπερπήδηση δυσκολιών, στον αυτοέλεγχο και στη μείωση του άγχους της σκηνής, καθώς και στην υλοποίηση φαινομενικά ακατόρθωτων επιτευγμάτων. Ο Chopin έλεγε συχνά στους μαθητές του: «Πιστέψτε ότι παίζετε καλά και πραγματικά θα μπορέσετε να παίξετε καλά» Οι σκέψεις και οι εσωτερικές μας εικόνες είναι ενέργειες που δονούνται. Με την έντονη εστίασή μας σε κάποιες εικόνες, τότε αυτές υλοποιούνται και μετατρέπονται σε πραγματικά γεγονότα. Μην ξεχνούμε πως τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του ανθρώπου άρχισαν από μια απλή σκέψη. Αν έχουμε θετικές σκέψεις τότε το πιο πιθανόν είναι να εμφανίζονται στη ζωή μας θετικά γεγονότα και καταστάσεις. Αν έχουμε συνεχώς αρνητικές σκέψεις θα βρίσκουμε μπροστά μας δυσάρεστες καταστάσεις και αδιέξοδα. Όπως έλεγε και ο Χριστός: «Γίνεστε αυτό που σκέφτεστε». Δηλαδή η απόδοσή μας στη μουσική αλλά και το κάθε τι στη ζωή μας μέχρι τώρα, δεν είναι τίποτα άλλο από την αντανάκλαση τωνσκέψεών μας.

Εμείς έλκουμε τα γεγονότα, τα αντικείμενα και τα πρόσωπα στη ζωή μας. Όσο και αν αυτό ακούγεται μεταφυσικό, εντούτοις είναι ένας νόμος της ίδιας της φύσης και του σύμπαντος. Η πρόοδος μας λοιπόν στη μουσική, εξαρτάται από εμάς και από τις θετικές σκέψεις που κάνουμε αλλά και από το πόση θετική ενέργεια συγκεντρώνουμε όταν παίζουμε και όταν μελετούμε μουσική. Όλα λοιπόν είναι στο χέρι μας αλλά και στο μυαλό μας.

ΑΡΧΗ 6η : Η ΠΡΟΒΟΛΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΚΑΙ ΣΚΕΨΕΩΝ ΒΟΗΘΑ ΣΤΗΝ ΥΠΕΡΠΗΔΗΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ, ΣΤΟΝ ΑΥΤΕΛΕΓΧΟ ΚΑΙ ΜΕΙΩΣΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΤΗΣ
ΣΚΗΝΗΣ, ΚΑΘΩΣ ΕΠΙΣΗΣ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΦΑΙΝΟΜΕΝΙΚΑ ΑΚΑΤΟΡΘΩΤΩΝ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΩΝ

 

Το να παίζουμε μουσική είναι σαν να ερχόμαστε σε επαφή με κάτι το «θεϊκό», γινόμαστε ένα με το σύμπαν, με τη ζωή, μαθαίνοντας πολλά μέσα από τους λειτουργικούς νόμους της φύσης. Η μουσική μας θεραπεύει και μας αναζωογονεί και ξυπνά μέσα μας τη δημιουργικότητα. Μια νότα αξίζει πολύ περισσότερο από ένα χαζό πρόγραμμα στην τηλεόραση ή ένα παιχνίδι στον υπολογιστή, δραστηριότητες που στερούν από τον εαυτό μας τη γνήσια δημιουργικότητα. Σαν άνθρωποι έχουμε απεριόριστες δυνατότητες, περισσότερες από όσες μπορούμε να φανταστούμε. Η μουσική μας εξυψώνει το πνεύμα, ξυπνά τη φαντασία και τη δημιουργικότητα και τελικώς μας κάνει πιο ανθρώπινους.

ΑΡΧΗ 7η : Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΜΑΣ ΕΞΥΨΩΝΕΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ, ΜΑΣ ΞΥΠΝΑ ΤΗ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΜΑΣ ΚΑΝΕΙ ΠΙΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥΣ

 

Χρήστος Πεχλιβάνης
Μάϊος 2002 / Μάρτιος 2009

 

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

* Αναβαθμισμένο κείμενο από την ομώνυμη διάλεξη που έγινε τον Μάϊο του 2002 σε έφηβους σπουδαστές.

 

ΠΗΓΕΣ

– Η Πιανιστική Τέχνη [ Heinrich Neuhaus – Εκδόσεις «Νάσος»]

– Πίστεψέ το και θα το δεις [Wayne Dyer – Εκδόσεις «Γλάρος»]

– Η Δόνηση της Σκέψης και ο Νόμος της Έλξης [William Atkinson – Εκδόσεις
«Κονιδάρη»]

– The Music Lesson [ Victor L. Wooten – Εκδόσεις “Vix Boox”]

 

 

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ (Μέρος Β)

Posted on Updated on

Η δύναμη της Αυτορρύθμισης

Είναι σημαντικό να αντιληφθούμε ότι η μουσική εκπαίδευση δεν αρχίζει, αλλά ούτε και σταματά στην τάξη ενός ωδείου ή μιας μουσικής σχολής. Ο σπουδαστής βρίσκεται σε μια διαρκή έκθεση σε πληθώρα πληροφοριών και γεγονότων, αντλώντας έτσι γνώση και εμπειρίες από παντού. Σε αυτό που πρέπει να δώσουμε ιδιαίτερη σημασία ως παιδαγωγοί, είναι στο πως θα βοηθήσουμε το σπουδαστή να ‘μάθει’ να αναγνωρίζει και να συλλέγει αυτές τις εξωτερικές πληροφορίες αλλά και πως να τις διαχειρίζεται αυτορρυθμιστικά ώστε να του παρέχουν ωφέλιμη γνώση. Και εδώ είναι που αρχίζει το δύσκολο έργο της ανάπτυξης της αντίληψης και της ικανότητας για αυτορρύθμιση στο σπουδαστή.

Η Αυτορρύθμιση είναι μια ξεχασμένη, σχεδόν άγνωστη έμφυτη ανθρώπινη ικανότητα, που συχνά επηρεάζεται αρνητικά και καταστέλλεται από το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον, καθώς και από την συμβατική εκπαίδευση όταν αυτή εξελίσσεται αυταρχικά. Έτσι, η ανάπτυξη και ενίσχυση της ικανότητας για αυτορρύθμιση, δεν εξαρτάται μόνο από τις παιδαγωγικές μεθόδους και την καλή πρόθεση του μαθητή, αλλά επίσης και από το οικογενειακό και ευρύτερο κοινωνικό του περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένου και του σχολείου. Τόσο η καλή γνώση του χαρακτήρα και της προσωπικότητας του σπουδαστή, όσο και η σχέση και η επαφή του δασκάλου με τους γονείς του σπουδαστή, είναι ζωτικής σημασίας, ώστε να εντοπιστούν οι αδύνατες ή πιθανές προβληματικές «περιοχές», που δεν υποστηρίζουν τη συγκινησιακή υγεία του παιδιού αλλά και δεν ικανοποιούν τις βαθύτερες ανάγκες του, που από αυτές εξαρτάται η ικανότητα καλλιτεχνικής έκφρασης. Οπότε εδώ, οι γνώσεις ψυχολογίας και η ικανότητα του παιδαγωγού να ‘διαβάζει’ συμπεριφορές και χαρακτηρολογικές στάσεις αλλά και τη γλώσσα του σώματος, αποκτούν σημαντικό ρόλο. Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι το παιδί είναι ένα αυτόνομο, βιοενεργειακό σύστημα και επηρεάζεται πολύ άμεσα από το κοντινό του περιβάλλον και οι επιπτώσεις είναι εύκολα αισθητές στη δημιουργικότητα και την εκφραστικότητά του.

Πως μπορεί η μουσική εκπαίδευση να αφυπνίσει και να ενισχύσει την ικανότητα της Αυτορρύθμισης

Η μουσική εκπαίδευση είναι ωφέλιμο να κινείται με στόχο ο δάσκαλος να γίνεται σιγά – σιγά «αχρείαστος». Δηλαδή ο σπουδαστής ωριμάζοντας τεχνικά, καλλιτεχνικά αλλά και ως άτομο να γίνεται ο ίδιος δάσκαλος του εαυτού του. Ο ρόλος του δασκάλου πρέπει να είναι πάντοτε καθοδηγητικός και μέσα στο πνεύμα της ανθρώπινης φιλίας.

Ο διακεκριμένος μουσικός Victor Wooten, υποστηρίζει ότι η μουσική ως εξωλεκτική γλώσσα επικοινωνίας δεν διαφέρει καθόλου από κάθε άλλη λεκτική γλώσσα. Μαθαίνουμε να μιλάμε γιατί νιώθουμε έντονα την ανάγκη να επικοινωνήσουμε με το περιβάλλον μας και αυτό το κάνουμε πολύ πριν πάμε σχολείο. Το μικρό παιδί αυτορρυθμίζει την πρόοδο του στην εκμάθηση της γλώσσας ανάλογα με τις επικοινωνιακές του ανάγκες και μαθαίνει να μιλά χωρίς να ακολουθεί κάποιο συγκεκριμένο ή επιβαλλόμενο εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Η εξάσκηση γίνεται φυσικά και αβίαστα με το παιδί να απολαμβάνει τη διαδικασία με ενθουσιασμό και ζωηρό ενδιαφέρον. Κάθε καινούρια λέξη αλλά και κάθε “λάθος” προσφέρουν στο παιδί μεγάλη ευχαρίστηση. Καμιά ανασφάλεια, κανένας φόβος για αποτυχία, κανένα σύμπλεγμα κατωτερότητας. Το παιδί μέχρι τα πρώτα 5 του χρόνια έχει ήδη καταφέρει να επικοινωνεί λεκτικά σε μεγάλο βαθμό με τους μεγαλύτερους του, χωρίς να ξέρει να γράφει ή να διαβάζει.Αυτό νομίζω λέει πολλά και μπορεί να είναι ακριβώς μια απόδειξη, ότι η ανάγκη για έκφραση και επικοινωνία είναι τα ζωτικά στοιχεία της αυτορρυθμιστικής λειτουργίας, αφού όταν η προσοχή μας είναι έντονα στραμμένη σε αυτό που θέλουμε να εκφράσουμε, η δύναμη αυτής της ανάγκης δημιουργεί και τις ανάλογες τεχνικές. Ο Victor Wooten, αναφέρει στο βιβλίο του ‘The Music Lesson’: “Οι τεχνικές δημιουργούνται για να παράξουν μέσω των χεριών μου, αυτό που έχω μέσα στο μυαλό μου. Συνήθως, αν συνεχίζω να κρατώ το μυαλό μου συγκεντρωμένο στη Μουσική, οι τεχνικές θα γεννηθούν από μόνες τους”.

Θεωρούμε λοιπόν την ανάγκη για έκφραση και επικοινωνία πρωταρχικές βάσεις για να επαναδραστηριοποιήσουμε την αυτορρυθμιστική μας ικανότητα. Αυτό είναι εύκολο να γίνει στην αυτοδιδασκαλία αλλά πιο δύσκολο στη συμβατική εκπαίδευση όπου αρκετές φορές οι ανάγκες του μαθητή συγκρούονται με αυτές του εκπαιδευτικού προγράμματος και της ύλης. Αυτό δεν συμβαίνει μόνο στο χώρο της μουσικής εκπαίδευσης αλλά σε όλη την επίσημη (κρατική) εκπαίδευση.

Το παιδί στο σχολείο δεν περνά ευχάριστα παραμένοντας εκεί για πέντε και πλέον ώρες, παρακολουθώντας μαθήματα με θέματα που δεν το εκφράζουν, από δασκάλους που σιχαίνονται τη διδασκαλία ή ακόμη χειρότερα που καταβάθος μπορεί να μισούν τα παιδιά, βλέποντας τα σαν αγρίμια που πρέπει να «εξημερωθούν». Η υποχρεωτική και εξαναγκαστική παρουσία του παιδιού στο σχολείο κάτω από το φόβο της τιμωρίας, κάνει ακόμη πιο δύσκολα τα πράγματα, όπου τελικά ανήμπορο να κάνει κάτι, το αναγκάζουν να παραιτηθεί συγκινησιακά και να μετατραπεί έτσι στο «υπάκουο», «φρόνιμο» και «επιμελές» αγαπητό παιδί των δασκάλων, των γονιών και της κοινωνίας. Παρόμοια κατάσταση συμβαίνει συχνά και στο χώρο της μουσικής εκπαίδευσης, με μόνη διαφορά ότι εκεί η συμμετοχή του παιδιού δεν είναι υποχρεωτική (εκτός από ακραίες περιπτώσεις που το επιβάλλουν ‘δικτατορικά’ οι γονείς).

Δίνω πολλή έμφαση στην κοινωνικο – ψυχολογική πλευρά του θέματος, γιατί κατά τη γνώμη μου εκεί είναι που εντοπίζεται το μεγάλο πρόβλημα. Τα σοβαρά προβλήματα στη μουσική εκπαίδευση συχνά, δεν έχουν να κάνουν με τη μουσική. Άλλωστε πως θα μπορούσε η μουσική ως μια αγνή ανθρώπινη εκφραστική τέχνη να εμποδίσει την Αυτορρύθμιση να λειτουργήσει κανονικά; Η μουσική πηγάζει μέσα από τα βάθη του πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης και ανακόπτεται ή φιλτράρεται από το στρώμα της χαρακτηρολογικής μας θωράκισης που δημιούργησε η ανάγκη μας για άμυνα και προστασία από τις κατασταλτικές και καταπιεστικές απαιτήσεις της κοινωνίας και του στενού μας περιβάλλοντος κυρίως κατά την παιδική και εφηβική μας ηλικία. Δεν είναι τυχαίο που οι καλλιτέχνες χαρακτηρίζονται συχνά ως ‘μεγάλα παιδιά’. Οι γνήσιοι καλλιτέχνες διατηρούν πάντοτε μια επαφή με την παιδική αθωότητα και τη φαντασία που την συνοδεύει, στοιχεία που η κοινωνία δυστυχώς θεωρεί “παιδαριώδη” και “ανώριμα”.

Μεγάλο ενδιαφέρον και αποδείξεις για τη δύναμη της Αυτορρύθμισης παρουσιάζει η δουλειά της παιδαγωγού Elly Bašić και της σχολής που ίδρυσε (Λειτουργική Μουσική Σχολή) στα μέσα του περασμένου αιώνα στο Ζάγκρεμπ της σημερινής Κροατίας, σχολή η οποία μάλιστα ήταν επιχορηγημένη από το κράτος. Στη Λειτουργική αυτή Σχολή δεν υπήρχαν ούτε εξετάσεις, ούτε βαθμοί, ενώ όλα τα παιδιά ανεξαιρέτως γίνονταν αποδεκτά, ακόμη και αυτά που θεωρούνταν «μη ταλαντούχα»

Η Bašić, έδινε ιδιαίτερη έμφαση στην έκφραση και στη διατήρηση της δημιουργικότητας και της ικανότητας για απόλαυση της μουσικής στα παιδιά. Για κάμποσο καιρό, ίσως και μέχρι τα εννιά τους χρόνια, τα παιδιά δεν είχαν καθόλου επαφή με παρτιτούρα. Αντίθετα, ο αυτοσχεδιασμός αποτελούσε την ίδια τη μεθοδολογία. Τα παιδιά ενθαρρύνονταν να μεταφέρνουν μουσικά τις ζωγραφιές, τα μικρά τους διηγήματα και τις ιστορίες που έφτιαχναν, στο πιάνο ή σε άλλα όργανα με ένα σχεδόν ιμπρεσσιονιστικό τρόπο και με αυτό τον τρόπο κατάφερναν να δημιουργούν εκπληκτικά καλλιτεχνικά αποτελέσματα, πλούσια σε φαντασία και έκφραση, ενώ διάφορες τεχνικές στο όργανο γεννιόντουσαν από μόνες τους, μέσα από την ανάγκη να περιγράψουν αυτό που η φαντασία τους ζητούσε. Το ψαράκι που κινείται στο νερό αποδιδόταν με φυσικό legato, ενώ ένα καγκουρό ή ένας λαγός, με φυσικό staccato. Δεν τους γινόταν καμιά υπόδειξη ή παρατήρηση και τελικώς, όταν σιγά – σιγά έφταναν στην ανάγνωση και εκτέλεση μουσικών έργων μέσω παρτιτούρας, αυτοί οι νεαροί φαίνεται να είχαν μιαν άνεση και μια ξεχωριστή ικανότητα ερμηνείας σε σύγκριση με τους μαθητές της συμβατικής μουσικής εκπαίδευσης.

Η Λειτουργική μέθοδος της Bašić, φαίνεται να κρατούσε ζωντανή την ικανότητα των παιδιών για αυτορρύθμιση και ελεύθερη έκφραση, ενώ αυτό ήταν και η αιτία για τα γνήσια καλλιτεχνικά αποτελέσματα που παρουσιάζονταν.

Καταληκτικά θα ήθελα να τονίσω τις αρχές της Αυτορρύθμισης στη μουσική εκπαίδευση και στην αυτοδιδασκαλί- Πρόοδος βασισμένη στις ανάγκες του ατόμου για έκφραση και
επικοινωνία.

– Ελευθερία στην έκφραση και δικαίωμα στην επιλογή του ρεπερτορίου

– Ολιστική προσέγγιση στη μελέτη και γνωριμία με όλα τα ιδιώματα της
μουσικής.

– Δημιουργία θετικού προς τη δημιουργία και την έμπνευση περιβάλλοντος

– Ερευνητικό μυαλό και διατήρηση της δημιουργικής ‘περιέργειας’

(Οι παρακάτω αρχές αφορούν τους παιδαγωγούς)

– Καμία αυταρχική προσέγγιση

– Καμία κριτική διάθεση

– Καμία σωματική ή ψυχολογική βία

– Ενθάρρυνση, υποστήριξη, φιλική συμβουλή και καθοδήγηση

– Δημιουργία περιβάλλοντος φιλικού προς τους σπουδαστές, ώστε να
προστατεύονται η δημιουργική διάθεση και το δικαίωμα της ελεύθερης
έκφρασης.

Εύχομαι και ελπίζω κάποια στιγμή να μην χρειάζεται να κάνουμε έρευνες και να γράφουμε άρθρα και μελέτες για τα αυτονόητα της ζωής και της εκπαίδευσης, αλλά να τα ζούμε!

Χρήστος Πεχλιβάνης
Δεκέμβρης 2010

ΠΗΓΕΣ

ΒΙΒΛΙΑ
– The Music Lesson, Victor Wooten (Berkley Trade)
– Never Too Late, John Holt ( Da Capo Press)
– Αυτοσχεδιασμός, Εκδόσεις Νάσος
Αρμονία στην Πράξη, Δημήτρη Πυργιώτη (Fagotto)
– Self Regulation and the Continuum Concept, Peter Jones (CORE)
– Τα Παιδιά του Μέλλοντος , Βίλχελμ Ράιχ (Αποσπερίτης)
– Ο θωρακισμένος άνθρωπος, Βίλχελμ Ράιχ (Καστανιώτης)
– Σάμμερχιλ – Το ελεύθερο σχολείο, Α.Σ Νήλ ( Καστανιώτης)
– Θεωρία και πράξη της Αντιαυταρχικής Εκπαίδευσης, Α.Σ Νήλ
(Μπουκουμάνης)

DVD

– Groove Workshop , Victor Wooten/Anthony Wellington (Hudson Music)
– Keyboard Workshop, Chick Corea, (Warner Bros Publications)
– Making Music, Victor Wooten/Carter Beauford (Hudson Music)

 

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ (ΜΕΡΟΣ Α’)

Posted on Updated on

 

Α-Μέρος

Τα προβλήματα στη διδασκαλία σήμερα

Ο τρόπος ζωής σήμερα, οι αμέτρητες επιλογές σε όλους τους τομείς, ο φόρτος εργασίας από το σχολείο σε συνάρτηση με το στρες, η έλλειψη επικοινωνίας, καθώς και η ανισόρροπη χρήση της τεχνολογίας, είναι μερικοί από τους παράγοντες που αποπροσανατολίζουν τους νέους από τον καθορισμό στόχων ζωής και επαγγέλματος, μειώνουν την συγκέντρωση και περιορίζουν σε μεγάλο βαθμό τη γνήσια δημιουργικότητα, τα συναισθήματα και τη φαντασία.

Η έλλειψη αυτού του σημαντικού εσωτερικού υπόβαθρου στους νέους κάνει τη διδασκαλία της μουσικής πολύ πιο δύσκολη. Εκεί που η μουσική είχε το ρόλο της έκφρασης και της ψυχαγωγίας, αποτελεί τώρα μια δραστηριότητα που μοιάζει περισσότερο με αγγαρεία και ένα επιβαλλόμενο χρέος που ο μαθητής πρέπει να εκτελέσει. Αντί δηλαδή, η μουσική να είναι μια φυγή από το υπερφορτωμένο πρόγραμμα των μαθητών, η οποία θα λειτουργεί ως «θεραπεία» από το καθημερινό στρες, γίνεται και αυτή μέρος του κυκεώνα των υποχρεωτικών δραστηριοτήτων.

Εδώ το έργο του παιδαγωγού γίνεται πολύ δύσκολο αφού, μαζί με την εκπαιδευτική ύλη πρέπει ταυτόχρονα να ξυπνήσει στο σπουδαστή την αυθόρμητη τάση για έκφραση μέσω της μουσικής, αλλά και το αίσθημα της αυθόρμητης ικανότητας για γνώση. Αυτό πρέπει να γίνει με πολλή υπομονή και μεθοδικότητα, ώστε ο σπουδαστής να το δεχτεί με έμμεσο τρόπο.

Οι ανάγκες των σπουδαστών όπως διαμορφώνονται από τη σύγχρονη μουσική πραγματικότητα.

Η μουσική πραγματικότητα όπως ξέρουμε, έχει αλλάξει κατά πολύ τα τελευταία χρόνια. Τα «σύνορα» των διαφόρων μουσικών ιδιωμάτων άρχισαν να διευρύνονται και σε πολλές περιπτώσεις είναι ανύπαρκτα. Οι ταμπέλες στα μουσικά στυλ πέφτουν σιγά-σιγά και η συγχώνευσή τους αποτελεί πια γεγονός. Οι ανάγκες του σύγχρονου μουσικού, είτε πρόκειται για επαγγελματία, είτε για ερασιτέχνη, είτε για σπουδαστή, αυξήθηκαν σε μεγάλο βαθμό, ενώ νέες δεξιότητες εμφανίζονται και απαιτούνται, ώστε να στηρίξουν τον μουσικό στην πορεία του. Η κατάσταση αυτή αναπόφευκτα, κάνει απόλυτα αναγκαία και την αλλαγή στο σύστημα μουσικής εκπαίδευσης.

Η «πάλη» της κλασικής με τη σύγχρονη μουσική – Γιατί οι σπουδαστές απωθούνται από την κλασική μουσική και έλκονται από την μοντέρνα;

Η συγχώνευση των διαφόρων μουσικών ιδιωμάτων όπως αναφέραμε πιο πάνω, δεν μπορεί να αφήσει αμέτοχη τη μουσική εκπαίδευση. Το παραδοσιακό σύστημα εκπαίδευσης μέσω της κλασικής μουσικής δεν μπορεί από μόνο του να ικανοποιήσει πλέον τις ανάγκες του σύγχρονου μουσικού. Πως το κλασικό σύστημα εκπαίδευσης να ικανοποιήσει τον ντράμερ ή τον ηλεκτρικό κιθαρίστα; Ευτυχώς, η διεύρυνση των μουσικών συνόρων τα τελευταία χρόνια, βοήθησε ώστε η «διαμάχη» της κλασικής με την μοντέρνα μουσική να μειωθεί αισθητά, αφού καμία βάση δεν υπάρχει που να την δικαιολογεί, πέρα από τον δογματισμό και τις προκαταλήψεις που έτρεφαν ορισμένοι εκπαιδευτικοί τις προηγούμενες δεκαετίες. Αξίζει να σημειώσουμε εδώ ότι το ιδίωμα της τζαζ έχει κλείσει περίπου 100 χρόνια από τον καιρό που πρωτοεμφανίστηκε, αυτό δεν την τοποθετεί κατά κάποιο τρόπο στο χώρο της κλασικής μουσικής;

Τις περισσότερες φορές η αυταρχικότητα και η σοβαροφάνεια που κάλυπτε μέχρι πρόσφατα τη συμβατική μουσική εκπάιδευση, ήταν και οι αιτίες, ώστε, οι νέοι σπουδαστές να απωθούνται και να απομακρύνονται από την κλασική μουσική, από την οποία θα μπορούσαν να αντλήσουν γνώση και αισθητική, ανεξάρτητα από το μουσικό ιδίωμα που θα υπηρετούσαν στο μέλλον, αν ακολουθούσαν το μουσικό επάγγελμα. Η σύγχρονη μουσική με την αυτοσχεδιαστική διάθεση που την χαρακτηρίζει και την ελευθερία στην έκφραση, φυσιολογικά έλκει σε μεγαλύτερο βαθμό τους νέους. Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι η μουσική είναι ένα είδος έκφρασης και απόλαυσης και έτσι πρέπει να αντιμετωπίζεται. Οι αυταρχικές στρατηγικές στην εκπαίδευση και η νευρωτική αναζήτηση του «τέλειου» στην ερμηνεία, δεν δημιουργεί καλλιτέχνες αλλά μηχανοποιημένους και ανίκανους για αληθινή έκφραση εκτελεστές.

Τα δικαιώματα των σπουδαστών στη μουσική έκφραση –                                                   Ο ρόλος και οι ευθύνες του δασκάλου

Οι σπουδαστές έρχονται να μάθουν μουσική γιατί υποκινούνται
αρχικά από την ανάγκη τους για έκφραση. Οι μουσικολογικές
έρευνες, παρουσιάζουν όλο και περισσότερο τη μουσική ως μια
γλώσσα, ένα μέσο επικοινωνίας, έκφρασης ιδεών και
συναισθημάτων, με τη μόνη διαφορά από τις υπόλοιπες γλώσσες ότι είναι εξωλεκτική. Παρα ταύτα όμως, φέρει όλα τα δομικά στοιχεία που διέπουν τις άλλες γλώσσες:
Φθόγγοι= Γράμματα
Ρυθμικά φθογγικά σχήματα/ μοτίβα= Λέξεις
Μουσικές φράσεις και προτάσεις=Λεκτικές φράσεις και προτάσεις
Τονισμοί και Πτώσεις= Σημεία στίξης, φραστικές καταλήξεις
Δυναμικές, ύφος, άρθρωση= Ένταση της φωνής, ύφος, άρθρωση

Βλέπουμε ότι η μουσική είναι αναπόσπαστο μέρος μιας εσωτερικής έκφρασης ισότιμης με τη λεκτική γλώσσα. Μπορούμε να αποδόσουμε τη Μουσική ως την εξωτερίκευση ιδεών και συναισθημάτων μέσω μιας σταθερής παλμικής κίνησης, που διασπάται σε διαφορετικά και όμοια ρυθμικά σχήματα εναλασσομένων ηχητικών υψών και χρωμάτων.

Με τη μεθοδολογία της συμβατικής μουσικής εκπαίδευσης προσφέρουμε γνώση και δεξιότητες στο σπουδαστή αλλά δυστυχώς μέσω ενός ιδιώματος μουσικής που ο ίδιος δεν το ακούει, δεν το καταλαβαίνει και δεν τον εκφράζει. Τίθεται το εξής ερώτημα τώρα.. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον όπου δεν διεγείρεται η φαντασία του μαθητή και δεν του δημιουργείται η ανάγκη για να εκφραστεί, πως θα προετοιμάσουμε ένα μελλοντικό καλλιτέχνη; Ή πιο γενικά, πως η μουσική του παιδεία θα χρησιμεύσει στη γενικότερη του εκφραστική ικανότητα ως άνθρωπος;

Είναι γεγονός ότι μέσα από τα μουσικά ιδρύματα και τις σχολές, δεν βγάζουμε πραγματικούς καλλιτέχνες. Δεν είναι ανάγκη να γίνουν επαγγελματίες καλλιτέχνες αλλά να είναι πρώτα απ΄ όλα καλλιτέχνες στη ζωή. Αυτό που καθορίζει έναν καλλιτέχνη δεν είναι οι γνώσεις και οι δεξιότητες αλλά το πνεύμα και η ικανότητα του για ελεύθερη έκφραση. Αυτά τα δύο στοιχεία πόσο πολύ τα διδάσκουμε και τα καλλιεργούμε ως παιδαγωγοί; Αναρωτηθήκαμε ποτέ τη δύναμη που μπορεί να έχει η μουσική στην καλλιέργεια του ανθρώπου; Μήπως οι αρχαίοι έλληνες και άλλοι λαοί της αρχαιότητας, ήξεραν κάτι που εμείς δεν γνωρίζουμε, γι’ αυτό και έντασσαν τη Μουσική μέσα στα κύρια μαθήματα του σχολείου, μεταξύ των μαθημάτων της Γλώσσας, των Μαθηματικών και της Φυσικής Αγωγής;

Οι σπουδαστές έχουν δικαίωμα στην ελεύθερη έκφραση μέσω της μουσικής γι’ αυτό και το Σύστημα της Μουσικής Εκπαίδευσης πρέπει να προσαρμοστεί στις ανάγκες των σπουδαστών και όχι το αντίθετο. Έχουμε χρέος σαν παιδαγωγοί να προβληματιστούμε και να στοχαστούμε πάνω σε αυτό και να αναλάβουμε τις ευθύνες μας, χωρίς να κρυβόμαστε πίσω από ένα εξασθενημένο και οπισθοδρομικό σύστημα εκπαίδευσης.

(συνεχίζεται)

 

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΑΥΤΟΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ

Posted on Updated on

Του Χρήστου Πεχλιβάνη

Αυτοσχεδιασμός!….Τι άραγε σας προκαλεί το άκουσμα της λέξης αυτής; Ενθουσιασμό, διάθεση για πειραματισμό, αυθόρμητη τάση για έκφραση ή μήπως ανασφάλεια, δισταγμό και καχυποψία;

Πολλοί, βλέποντας τον αυτοσχεδιασμό απ’ έξω σχηματίζουν συχνά παρεξηγημένες απόψεις που οφείλονται είτε σε παραπληροφόρηση, είτε σε ανεπαρκή ή ακόμα και σε καμία ενημέρωση επί του θέματος. Αποτέλεσμα αυτού είναι να υπάρχει μια προκατάληψη που όχι σπάνια οδηγεί σε μια δογματική εναντίωση απέναντι στο φαινόμενο του αυτοσχεδιασμού. Η προκατάληψη αυτή όπως θα δούμε παρακάτω είναι περισσότερο κοινωνικής παρά μουσικής προέλευσης.

Για κάποιο παράδοξο λόγο, ο αυτοσχεδιασμός ταυτίστηκε με την έννοια του «κάνω ανεξέλεγκτα ότι μου κατέβει» που στο μυαλό των περισσοτέρων θυμίζει λίγο πολύ το «χάος». Οι άνθρωποι πιστεύουν ότι όταν δοθεί στον άνθρωπο πλήρης ελευθερία, θα επικρατήσει ένα χάος. Αυτό είναι εν μέρει σωστό διότι ο άνθρωπος δεν έχει εναρμονιστεί ακόμα με τις γνήσιες ηθικές αρχές που του προσφέρει η φύση και η ζωή και δεν θα μπορούσε έτσι να αυτορυθμίσει την ελευθερία του, γι’ αυτό χρειάζεται κανόνες και όρια ώστε να νιώθει ασφαλής. Όταν οι φυσικές ηθικές αρχές ενσωματωθούν στην ανθρώπινη χαρακτηροδομή ώστε να εκφράζονται αυτοματοποιημένα χωρίς τίποτα να τις ανακόπτει, τότε θα κάνει την εμφάνιση της μια «αυτορυθμιζόμενη κοινωνία», ένα κοινωνικό σύστημα που θα εξαφανίσει κάθε φόβο για την ελευθερία, αφού η ανθρωπότητα πλέον θα είναι συντονισμένη με τη φύση και προσανατολισμένη στην αρμονική συμβίωση.

Τα πράγματα στη μουσική λειτουργούν κάπως πιο εύκολα, αν βέβαια δείξουμε προθυμία και καλή διάθεση, γιατί δεν μιλάμε για αλλαγές στο κοινωνικό σύστημα. Κάποιες αλλαγές όμως στο μουσικό σύστημα ίσως αποτελέσουν ένα λιθαράκι στη μεγάλη κοινωνική αλλαγή που περιγράψαμε πιο πάνω. Γι’ αυτό επιβάλλεται να δούμε με άλλο μάτι φαινόμενα όπως είναι ο αυτοσχεδιασμός. Αρχίζοντας με την διεύρυνση της έννοιας του αυτοσχεδιασμού ως μια «αυτορυθμιζόμενη δημιουργική έκφραση μέσω της γνώσης» βλέπουμε πως δεν υπάρχει τίποτα το κακό προς ανησυχία. Εδώ φαίνεται ξεκάθαρα πως οποιαδήποτε αναστολή προς τη χρήση του αυτοσχεδιασμού δείχνει να αντιφάσκει με την φιλοσοφία της τέχνης, αφού έννοιες όπως δημιουργικότητα και ελεύθερη έκφραση είναι τα πιο ζωτικά της στοιχεία και αποκλείουν έτσι το φόβο ενός μουσικού χάους.

Ο αυτοσχεδιασμός λοιπόν, δεν σημαίνει ‘παίζω ότι μου κατέβει’, αλλά ότι χρησιμοποιώ τις γνώσεις μου ώστε, αυτορυθμισμένα να εκφράζω μια μουσική δημιουργία. Αυτό ίσως σας δώσει την εντύπωση ότι πρόκειται για σύνθεση και δεν έχετε άδικο, πολύ σωστά διαισθανθήκατε. Ο αυτοσχεδιασμός ως μουσική δημιουργία, είναι μέρος της ευρύτερης έννοιας της σύνθεσης, μόνο που έχει διαφορετικό προορισμό. Η σύνθεση είναι προϊόν επεξεργασίας που αρχίζει με αυτοσχεδιαστική διάθεση και ανάγκη έκφρασης, που προορίζεται ώστε να αποτελέσει μέρος της μουσικής φιλολογίας. Ο αυτοσχεδιασμός, δεν έχει άλλο προορισμό εκτός αυτού της αυθόρμητης ανάγκης για έκφραση μέσω μιας σύνθεσης, όπου η σύλληψη και η ανάπτυξη της γίνεται τη στιγμή που ο εκτελεστής αυτοσχεδιάζει.

Ο αυτοσχεδιασμός μπορεί να λάβει χώρα ως ελεύθερη σύνθεση, ως αυτοσχεδιασμός σε προκαθορισμένη συγχορδιακή ακολουθία ή ακόμα και ως παραλλαγή μιας υπάρχουσας σύνθεσης. Δεν αποκλείεται επίσης, ο αυτοσχεδιασμός να καταγραφεί και αφού επεξεργαστεί αναλόγως να αποτελέσει μια ολοκληρωμένη σύνθεση. Αυτό όμως, χρειάζεται κάποια τεχνολογικά μέσα, ώστε να μπορεί να ηχογραφηθεί την ώρα που εκτελείται.

Η δυνατότητα ηχογράφησης με την εμφάνιση της δισκογραφίας, αποτέλεσαν μεγάλα πλεονεκτήματα στην ανάπτυξη του αυτοσχεδιασμού. Ο αυτοσχεδιασμός έτσι, έγινε το σημείο μιας διαστελλόμενης έλξης από τους μουσικούς του 20ου αιώνα. Η ευρεία του χρήση, τον έκανε ισάξιο των πραγματικών συνθέσεων, ώστε πολλές φορές ο ακροατής να μην μπορεί να ξεχωρίσει τα δύο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η μεγάλη του εφαρμογή στη μουσική jazz,όπου τον έκανε αναπόσπαστο κομμάτι της και συναντά κανείς εκεί αριστουργηματικούς αυτοσχεδιασμούς που δεν στερούνται ούτε δεξιοτεχνίας, ούτε μουσικότητας. Αυξημένος βαθμός χρήσης του εμφανίζεται στη μουσική rock και pop.

Στην παραδοσιακή μουσική η συχνή απουσία μουσικής σημειογραφίας και η παρουσία αυτοδίδακτων μουσικών, προδιαθέτουν τον αυτοσχεδιασμό και αυτό είναι γεγονός στην ινδική μουσική με την εκφραστικότητα του σιτάρ, στην αραβική-ανατολίτικη μουσική με τους αμανέδες (φωνητικός αυτοσχεδιασμός) και τα ταξίμια (οργανικός αυτοσχεδιασμός).
Υπάρχουν αμέτρητες ιστορικές αναφορές για τη χρήση του αυτοσχεδιασμού από την εποχή των αρχαίων πολιτισμών και την εποχή του μεσαίωνα. Λέγεται ότι μέχρι και τον 14ον αιώνα η μουσική για εκκλησιαστικό όργανο ήταν αυτοσχεδιαζόμενη.

H εποχή Μπαρόκ επίσης, ήταν συνδεδεμένη με τον αυτοσχεδιασμό. Διάφορες πηγές φέρουν τον μεγάλο συνθέτη Γ.Σ Μπάχ ως ένα θαυμάσιο αυτοσχεδιαστή με πολλή φαντασία και επιδεξιότητα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα επίσης ήταν και η τεχνική του ενάριθμου μπάσου (basso continuo) στα πληκτροφόρα, όπου η συνεπτυγμένη σημειογραφία έκανε τον εκτελεστή να συμπληρώνει αυτοσχεδιαστικά την αρμονική συνοδεία του.

Στην κλασική περίοδο ο αυτοσχεδιασμός περιορίστηκε στις καντέντσες των κονσέρτων. Δεν λείπουν βέβαια και οι διαγωνισμοί αυτοσχεδιασμού, όπως αυτός του Μπετόβεν με τον αββά Βέγλερ το 1803 και την δήλωση του Μπετόβεν: «Αυτοσχεδιάζει κανείς όταν δεν δίνει προσοχή σ΄αυτό που παίζει» χωρίς αναστολές δηλαδή. «Ακόμη είναι αυτή η καλύτερη και αγνότερη τέχνη να αυτοσχεδιάζεις μπροστά στο κοινό.»

Στο ρομαντισμό έχουμε περισσότερο την έκφραση μέσω του κειμένου, αλλά παρουσιάζονται συχνά και εξάρσεις αυτοσχεδιασμού και φόρμες που στηρίζονται στην αυτοσχεδιαστική διάθεση (εμπρομπτύ).

Επανερχόμαστε στον 20ο αιώνα, όπου παρόλη την ευρεία χρήση του αυτοσχεδιασμού στις σύγχρονες τάσεις, εντούτοις το είδος της έκφρασης αυτής απουσιάζει από την κλασική μουσική. Η έκφραση εδώ περιορίζεται στο γραπτό κείμενο και η πρωτοτυπία του εκτελεστή στηρίζεται μόνο στην προσωπική ερμηνεία, με υπερβολική έμφαση στη δεξιοτεχνία και μικροσκοπικές ελευθερίες που αφορούν το τέμπο, τις τρίλλιες, τις δυναμικές και την φραστική. Ο εκτελεστής μένει έτσι εγκλωβισμένος στο δοσμένο κείμενο, που ακόμα και στις καντέντσες των κονσέρτων δεν αφήνεται στη δική του αυτοσχεδιαστική δημιουργική διάθεση, αλλά εκτελεί την προτεινόμενη από τον συνθέτη καντέντσα.

Αυτή η νοοτροπία, διότι πρόκειται για διαιωνιζόμενη νοοτροπία, έκανε την κλασική μουσική να φαίνεται ως ένα σύστημα που συντηρεί την συγκράτηση, τη στατικότητα και μια υποθάλπουσα σοβαροφάνεια. Όλα αυτά προκάλεσαν την έλλειψη ενδιαφέροντος από το μέσο ακροατή για την κλασική μουσική και το πιο σοβαρό, έκαναν τον νεαρό σπουδαστή να την αποφεύγει ή να έλκεται από αυτήν, με μόνο στόχο την στεγνή δεξιοτεχνία συνοδευόμενη από μια προσποιητή έκφραση, που εκμεταλλεύεται τα μεγάλα αριστουργήματα για να κρύψει την ανικανότητα γνήσιας έκφρασης και κατανόησης των τρίσβαθων της μουσικής.

Η αδυναμία χρήσης του αυτοσχεδιασμού στην κλασική εκπαίδευση με μεθοδολογικά μέσα, καθώς επίσης και η αδυναμία πρόκλησης του ενδιαφέροντος για τον αυτοσχεδιασμό από τους παιδαγωγούς, στερούν από τους σπουδαστές μεγάλο μέρος από την εσωτερική έκφραση και την βαθύτερη κατανόηση της μουσικής και της τέχνης γενικότερα. Επικαλούμενοι εδώ την συσχέτιση της ψυχολογίας, μπορούμε να πούμε ότι η στέρηση και η καταπίεση των πρωταρχικών εκφραστικών μουσικών ορμών του σπουδαστή, όπως ο πειραματισμός, η έρευνα και ο αυθορμητισμός , προκαλεί την εμφάνιση δευτερογενών υποκατάστατων μορφών έκφρασης όπως αυτές που αναφέραμε πιο πάνω (επιδειξιομανία,ψεύτικη έκφραση κτλ). Αυτό θα πρέπει να προβληματίσει τον παιδαγωγό ώστε να μην βλέπει μόνο την επιτυχία των σπουδαστών σε διαγωνισμούς και εξετάσεις ως τον υπέρτατο στόχο της μουσικής.

Σκοπός της μουσικής εκπαίδευσης μέσα από την ανεμπόδιστη έκφραση, πρέπει να είναι η ανάπτυξη της προσωπικότητας του μαθητή και η ενσωμάτωση σ΄αυτήν στοιχείων όπως η δημιουργικότητα, η ειλικρίνεια στα συναισθήματα και η ασταμάτητη δίψα για γνώση, τα οποία όχι μόνο θα βοηθήσουν το μαθητή στη μουσική του εξέλιξη αλλά θα τον ανυψώσουν και ως άνθρωπο.

Φαίνεται ξεκάθαρα η ανάγκη ανεύρεσης ενός λειτουργικού συστήματος εκπαίδευσης, όπου ο σπουδαστής θα χαίρεται την μουσική ως ενιαίο σύνολο συμπεριλαμβανομένου και του αυτοσχεδιασμού. Ο μαθητής δεν θα είναι αντιμέτωπος έτσι με τα χάσματα που προκάλεσε ο κατακερματισμός της μουσικής σε ένα σωρό είδη, όπου το ένα προσπαθεί να επιβληθεί στο άλλο. Αυτή η «νευρωτική» κατάσταση πρέπει κάποτε να εκλείψει. Μεγάλη έμφαση πρέπει να δοθεί επίσης στην χρήση του αυτοσχεδιασμού από τα πρώτα κιόλας στάδια της εκπαίδευσης. ΄Ερευνες που έγιναν από προοδευτικούς παιδαγωγούς, έδειξαν ότι η εφαρμογή του αυτοσχεδιασμού στα μικρά παιδιά, τα έφερνε πιο κοντά στη μουσική έκφραση απ΄ ότι το άκαμπτο πατροπαράδοτο και σε πολλά σημεία αυταρχικό εκπαιδευτικό σύστημα.

Βλέπουμε λοιπόν, ότι ο αυτοσχεδιασμός φέρει ένα δημιουργικό μήνυμα και υπόσχεται πολλά εάν και εφόσον εφαρμοστεί σωστά. Απαιτεί όμως βαθιά μελέτη, αφοσίωση και ικανότητες που ξεπερνούν την ερμηνεία και την εκτέλεση. Ικανότητες που αφορούν την ίδια την ζωή, στοιχεία που πρέπει να αντλήσουμε από τον βιολογικό πυρήνα του ανθρώπου. ΄Ισως η συνάντηση με το φαινόμενο του αυτοσχεδιασμού, μας ξυπνήσει ακόμα κάτι από τον άνθρωπο που κρύβουμε μέσα μας!!

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ/ΠΗΓΕΣ

Αυτοσχεδιασμός – Wolfgang Stumme Eκδόσεις Νάσος
Η απόλαυση της μουσικής – Joseph Machlis μετ.Δημ.Πυργιώτη Εκδ.Fagottο
Τα παιδιά του μέλλοντος – Βίλχελμ Ράϊχ Εκδόσεις Αποσπερίτης
Σάμμερχιλ, το ελεύθερο σχολείο – Α.Σ Νήλ Εκδόσεις Καστανιώτη

Σημ. Το πιο πάνω άρθρο δημοσιεύτηκε το Σεπτέμβριο του 2006, στο τεύχος 162 του ελληνικού μηνιαίου περιοδικού “ Τζαζ&Jazz ”

ΑΡΧΙΚΗ

Posted on Updated on

Καλωσορίσατε στην επίσημη ιστοσελίδα του Χρήστου Πεχλιβάνη! Η Μουσική, η Ζωή και η Μάθηση είναι τα θέματα που συνοδεύουν τις σελίδες αυτές. Καλή περιήγηση!